Niet willen en toch gebeurt het

Deze week gaf ik een inleiding voor een groep predikanten over planmatig werken. Mij was van te voren gezegd dat ik wel goed om mijn taalgebruik moest denken. Woorden als 'Go' en  'Jee' (om maar enkele te noemen) werden volgens mijn gastvrouw niet op prijs gesteld.

Tot mijn schrik merkte ik dat ze regelmatig voorop mijn tong (en soms verder) lagen. Terwijl ik die woorden normaal haast nooit gebruik (denk ik). Hoe komt het dat, ondanks mijn voornemen, ik toch de 'taboe woorden' uitsprak?

Automatische processen bewaken de voortgang

Door de opdracht 'niet geobsedeerd te raken' wordt een duidelijk doel gesteld. De psycholoog Haidt legt het alsvogt uit: Wnneer je een doel najaagt, neemt een deel van de hersenen automatisch progressie waar. De hersenen houden bij of succes al bereikt is. Ze geeft, indien nodig, opdrachten tot correcties. Automatische processen controleren voortdurend. Als je niet níét aan iets wilt denken, zoals aan woorden als Go en Jee, dan blijkt dat moeilijk te zijn. Op het moment dat je probeert de gedachte te onderdrukken, overspoelen deze je bijna en worden daardoor nog moeilijker uit te bannen.

Covey's grenzen aan de maakbaarheid

Haidts benadering staat haaks op het maakbaarheids denken dat in de boeken te vinden is van Covey. Covey’s schrijfsels geven de indruk dat het niet zo moeilijk moet zijn om tussen stimulus en respons de stap reflecteren (hij noemt een pauzeknop) te plaatsen. Haidt laat zien dat het juist niet zo eenvoudig is. Het onbewuste wint meestal van de het bewuste, alleen al omdat deze al eeuwen langer oefening heeft.

Iets niet doen is moeilijk (in twee processen)

Ap Dijksterhuis legt het op een andere manier uit (in MT): Het is lastig om je eigen gedrag en gedachten onder de duim te houden omdat, zegt hij, op het moment dat je iets níet probeert te doen, er tegelijkertijd twee processen in werken treden.

Het eerste proces is het operating process. Dit proces is erop gericht om andere dingen te doen of te denken dan datgene dat je niet wilt. Als je niet aan sigaretten wilt denken, omdat je net gestopt bent, zorgt het operating process ervoor dat je jezelf afleidt met een goede film. Het operating process is bewust en heeft aandacht nodig.

Het tweede proces is het monitoring process. Dit proces controleert of het verboden gedrag of de verboden gedachte inderdaad nog wel succesvol onderdrukt wordt. Maar ironisch genoeg leidt die proces er juist toe dat het gedrag of de gedachte extra actief wordt. Het monitoring process is onbewust en heeft geen aandacht nodig.