Plannen en waarom er niks van terecht komt

Vandaag moest ik weer denken aan de beperkte maakbaarheid van organisaties. Ik zat in een bijeenkomst waar businessplannen besproken werden. Klassiek begint men met een terugblik (wat er van de plannen van vorig jaar terecht is gekomen) om dan vooruit te kijken. De terugblik was niet vrolijkmakend. Veel was voorgenomen, weinig uitgevoerd. De vraag komt dan op: hoe kan dat?

Veel wat gebeurd is spontaan

Allereerst komt het omdat veel processen in organisaties eenvoudigweg niet te besturen zijn, omdat ze gewoon gebeuren. Denk aan groepsdynamische processen, onderhandelingsprocessen, leerprocessen en andere ‘natuurlijke’ processen.
Een groot aantal problemen is door het management, en soms door de medewerkers zelf, niet aan te pakken. Het gaat dan om vraagstukken die ‘tussen de oren zitten’. Hierbij kun je denken aan selectieve perceptie, inconsequent gedrag en gewoontes. Maar het komt vooral door de dominantie van het onbewuste.

We worden gestuurd door het onbewuste

De psycholoog Haidt verwoordt onze beperkte rationaliteit met behulp van de metafoor van de 'berijder' (ons bewuste denken) en de 'olifant' (waarbij de olifant slaat automatischeprocessen zoals emoties en intuïties). Nu is het zo dat mensen hun bewuste verwerkingsprocessen maar beperkt kunnen beheersen. We kunnen maar aan één ding tegelijk bewust denken. De onbewuste processen (die van de olifant) zijn talrijk en paralel.

Volgens Haidt en anderen is zo'n 90 procent van ons doen en laten dan ook onbewust.

Moraal: realiseer je dat veel van de plannen in organisaties niet uitgevoerd worden, hoe aantrekkelijk ze ook mogen zijn. Want ons handelen wordt grotendeels gestuurd door ons onbewuste, door de olifant die vrolijk doordendert, los van alle rationele voornemens en plannen. 

Taal en gedeelde betekenisgeving helpen om in actie te komen

Maar toch: Taal is een machtig instrument om de olifant te leren met de berijder samen te werken. Op het moment dat het mensen lukt aan de ervaren emoties taal te verlenen kan onderzocht worden wat er aan de hand is. Wanneer mensen vervolgens in een 'goed gesprek' elkaar bevragen ('Wat bedoel je',  ‘Is het waar?’ en ‘Hoe weet je zeker dat dit waar is’), dan worden mensen uitgedaagd indrukken te benoemen en te interpreteren. En aldoende kunnen we zo het onbewuste een beetje sturen en plannen en voornemens in acties omzetten.