Processen - waar hebben we het over

In mijn vorig weblog had ik het over (management van) processen zoals beschreven in het boek van Bekkering en Walter. Uit reacties op dit weblog begreep ik dat het begrip proces verwarring op roept. 

Nu is het zo dat een algemeen geaccepteerde definitie van proces moeilijk zoniet onmogelijk te geven is. Dit omdat het begrip proces in diverse domeinen onvergelijkbare betekenissen heeft. In sommige gevallen is het begrip proces ( en procesmanagement) zo ongedefinieerd dat betrokkenen zelf ook niet weten wat ze ermee bedoelen.
Hieronder volgt een voorzichtige poging tot verheldering van het begrip proces.

Proces is een voorgeschreven werkwijze

In het ‘routinematige domein’ betekent proces een precies voorgeschreven werkwijze, procedure of stappenplan. Daarbij is bijvoorbeeld te denken aan een proces voor de productie van auto’s, benzine, polissen, pc’s en paspoorten. Het werk wordt hier in kaart gebracht met behulp van proces¬be¬schrijvin¬gen. Een routineproces is dan een geheel van bekende samen¬hangen¬de activitei¬ten, hulpmiddelen, tussenre¬sultaten en besluiten die zijn gericht op een bekende output. De stappen van eventue¬le deelprocessen dragen via deelresulta¬ten bij aan proces¬sen die het uiteinde¬lijke resul¬taat opleveren (en dát resul¬taat alleen). Bij een routineproces wordt dit geheel vele malen onver¬an¬derd herhaald.

Proces is menselijke interactie

In het domein van de psychologie betekent proces de menselijke interactie als zodanig: van samenwerken tot en met vechten. Ze hebben het dan bijvoorbeeld over onderhandelings-, besluitvormings-, ontwikkelings-, leer-, veranderings-, en verbeteringsprocessen.

Proces zijn de stappen die gezet moeten worden

Bij projecten en programma’s komt het begrip proces ook vaak voor. Daar betekent het dan een managementproces (de stappen om tot het eind te komen, of de planning er van).
Soms bedoelen ze ook het traject dat aan een project of programma voorafgaat. Een traject met een nogal onderzoeks- en onderhandelingskarakter.

Proces is een natuurlijke gang van zaken

In het boek van Bekkering gaat het over processen in de zin van een natuurlijke gang van zaken waar niemand een beslissende invloed op kan uitoefenen.

Zijn natuurlijke processen wel te managen?

Er bestaat weliswaar weinig consensus over de begrippen proces en (proces)management, maar enkele min of meer breed geaccepteerde kernactiviteiten zijn er wel van te geven. Zo staat in bijna elk boek over procesmanagement het onderscheid tussen inhoud en interactie centraal.

Inhoud is in deze zin geen vaststaand en gedefineerd object (zaols bij projecrtmanagement wel het geval is) maar de inhoud is veranderlijk en wordt iedere keer door de interacties met de actoren geherdefinieerd. 

Interactie is dan alles wat te maken heeft met het (samen) werken van de verschillende partijen en de actoren die zij vertegenwoordigen en hoe zij gezamenlijk het object (her)defineeren. Door de grote verwevenheid van inhoud en interactie kun je vaak pas achteraf, met terugwerkende kracht, het proces begrijpen. 

Proces'management’ lijkt een contradictio in terminis

In de voorgaande betekenis van het woord proces bekruipt me het gevoel dat proces'management’; een contradictio in terminis is. Managen van een natuurlijke gang van zaken waar niemand een beslissende invloed op kan uitoefenen lijkt me heel moeilijk. Je kunt er een beetje richting aan geven, je kunt er aandacht aan geven. Maar managen (in de klassieke betekenis van het woord), ik weet het niet.