Een paar dagen gelden had ik het over het boek van Ap Dijksterhuis, over de verhouding bewust-onbewust in ons leven. Een boek dat bijna een zelfde boodschap heeft is dat van Jonathan Haidt. In zijn boek geeft Haidt een heldere beschrijving van de verhouding tussen bewuste onbewuste processen in de mens.
Kern van Haidts boek is (net als bij Dijksterhuis): het meeste in ons leven is automatisch of onbewust. Dan is het geen wonder dat veel bewuste, expliciete modellen ons maar een beetje helpen (in het leven, bij het managen van projecten e.d.). Schrale troost maar beter is er blijkbaar niet.
Ik ben een comité
Om volgens Haidt bijna elk belangrijk idee in de psychologie te begrijpen moet je begrijpen hoe de geest is opgesplitst in delen die soms met elkaar in conflict zijn. We gaan ervan uit dat elk lichaam één persoon bevat, maar we lijken meer op een comité waarvan de leden bij elkaar gezet zijn om een taak te volbrengen maar die vaak een tegenstrijdig belang dienen.
De olifant is de baas van zijn berijder
Naar analogie van oude (westerse en niet westerse geschriften) komt Haidt in zijn boek met de metafoor van de olifant als het automatische systeem en de berijder als het beheerste systeem.
De berijder staat voor het bewuste, beheerste gedachte. De berijder houdt de teugels in de hand, kan de olifant laten keren, stoppen of doorlopen, kan de olifant dirigeren, maar alleen als de olifant geen eigen verlangens heeft. De berijder is enkel een adviseur of dienaar. hij is geen koning, president of wagenmenner met de teugels stevig in de hand.
De olifant is al het andere. De olifant omvat intuïties, de sturing van hart en 'andere pompen' en emoties waaruit het automatisch systeem grotendeels is opgebouwd. Als je bijvoorbeeld naar je werk rijdt in je auto, gaat bijna alles automatisch: het ademhalen, met de ogen knipperen, in je stoel verschuiven, dagdromen, voldoende afstand van de auto voor je houden, mopperen op het langzame verkeer. De verwerkingsprocessen die we kunnen beheersen zijn beperkt – we kunnen maar aan één ding tegelijk bewust denken – maar de automatische processen verlopen gelijktijdig en kunnen veel taken tegelijkertijd aan.
De olifant en de berijder hebben elk hun eigen vorm van intelligentie en als ze goed samenwerken, stellen ze de mens in staat tot unieke genialiteit. Maar ze werken niet altijd goed samen. Wanneer de olifant écht iets wil doen, dan is de berijder geen gelijke voor hem.
Om stimuli te beheersen helpt het om de omgeving te veranderen
Het is moeilijk voor de berijder om de olifant (het automatische systeem) alleen door wilskracht te verslaan, want de eerste wordt, net als een vermoeide spier, moe en stort in terwijl de laatste automatisch, moeiteloos en eindeloos doorgaat.
Haidt geeft ons wel enige hoop, want hij stelt dat als je eenmaal de macht van stimulusbeheersing begrijpt, kun je die ten gunste van jezelf gebruiken door de stimuli in je omgeving te veranderen en ongewenste stimuli te vermijden of, als dat niet mogelijk is, door je bewustzijn te vullen met gedachten over minder verleidelijke aspecten.
Iets niet-niet willen is onhandig
Door de opdracht 'niet geobsedeerd te raken' wordt een duidelijk doel gesteld. En wanneer je dat doel najaagt, neemt een deel van de hersenen automatisch progressie waar. De hersenen houden bij of succes al bereikt is. Ze geeft, indien nodig, opdrachten tot correcties. Automatische processen controleren voortdurend. Als je niet níét aan iets wilt denken, zoals aan en witte beer, blijkt dat moeilijk te zijn. Op het moment dat je probeert de gedachte te onderdrukken, overspoelt deze je bijna en wordt daardoor nog moeilijker uit te bannen.
Covey's grenzen aan de maakbaarheid
Haidts benadering staat haaks op het maakbaarheids denken dat in de boeken te vinden is van Covey. Covey’s schrijfsels geven de indruk dat het niet zo moeilijk moet zijn om tussen stimulus en respons de stap reflecteren (hij noemt een pauzeknop) te stoppen. Haidt laat zien dat het juist niet zo eenvoudig is. De olifant wint meestal van de berijder, heeft ook al eeuwen langer oefening.
De olifant gaat meestal zijn eigen gang
Wanneer je naar een schilderij kijkt, weet je bijna direct en automatisch of je het mooi vindt. Als iemand je vraagt uit te leggen waarom, verzin je iets. Je weet niet echt waarom je iets mooi vindt, maar de berijder weet hier op vaardige wijze redenen voor te vinden. Hetzelfde geldt voor morele argumenten, stelt Haidt. Vaak heeft de olifant de teugels in handen en wijst zo de berijder de weg. De olifant is degene die beslist wat goed of slecht, mooi of lelijk is.
Taal helpt de berijder
Intuïties en impulsieve beoordelingen doen zich continu en automatisch voor, maar allen de berijder kan zinnen aan elkaar rijgen en argumenten naar anderen toe creëren
Taal helpt de berijder, door het beheerste systeem kunnen mensen nadenken over doelen en plannen op de lange termijn en daardoor ontsnappen aan de tirannie van het hier en nu. Mensen kunnen alternatieven bedenken die niet visueel aanwezig zijn. Maar het heeft (jammer genoeg) volgens Haidt weinig macht om gedrag te veroorzaken.
De Geluks hypothese, Jonathan Haidt – de balans tussen oude wijsheid en moderne wetenschap, het Spectrum, 2006
God afsendelse og dette indlæg hjulpet mig meget i mit kollegium opgave. Taknemmelighed dig som dine oplysninger.
Geplaatst door: forex review | 11 april 2011 om 17:40
Ik kwam onlangs in uw blog en samen lezen . Ik dacht dat ik zou mijn eerste reactie te geven. Ik weet niet wat ik moet zeggen , behalve dat ik graag lezen. Goede blog.
Geplaatst door: павильоны торговые | 8 september 2011 om 9:18
Jeg er imponeret! Virkelig informativ blog-indlæg her min ven. Jeg ville bare kommentere og sige fortsæt det kvalitetsarbejde.
Geplaatst door: Kb nandrolon | 16 oktober 2011 om 9:41