De kracht van het onbewuste

Mij puzzelt waarom wij mensen doen wat slecht voor ons is, waarom er van veel veranderingstrajecten niks terecht komt, waarom de 'waan van de dag' zoveel invloed heeft, waarom ik cola drink terwijl ik weet dat het niet gezond is..

Het boek van Ap Dijksterhuis (hoogleraar sociale psychologie) geeft een aanzet voor het antwoord. De kern van zijn boek is al volgt samen te vatten: we overschatten het belang van bewuste processen enorm en we onderschatten onbewuste processen: ons bewustzijn speelt slechts een rol bij 1 procent van ons gedrag. De andere 99 procent is onbewust. Hier uit volgt de conclusie dat het een illusie is dat ons bewustzijn de baas is in ons brein (en onze 'vrije wil'maar voor 1% ons gedrag stuurt).

Dijksterhuis zijn opvatting over de dominatie van het onbewuste sluit goed aan bij de zienswijze van Haidt. (En als ik heel eerlijk ben, vond ik het boek van Haidt nog inpirerender en rijker aan informatie dan het informatieve boek van Dijksterhuis).

Ons bewustzijn heeft een beperkte capaciteit

Hieronder volgen een aantal citaten uit zijn boek

Het bewustzijn is niet alleen serieel, het heeft ook maar een zeer beperkte capaciteit. Volgens onderzoek van psychologen kan de gemiddelde volwassene tegelijkertijd zeven stukjes informatie vasthouden in het bewustzijn.

Zo kun je bijvoorbeeld niet aandachtig lezen en tegelijkertijd nadenken over wat je zo dadelijk allemaal moet kopen in supermarkt. ´Multitasking´ is te hoog gegrepen voor ons bewustzijn. In psychologische termen: het bewustzijn is serieel (je moet stoppen met iets voordat je met iets nieuws kunt beginnen), terwijl ons onbewuste vele parallelle taken tegelijk kan uitvoeren.

De verwerkingscapaciteit van ons bewustzijn is maar een fractie van onze totale capaciteit. We kunnen onbewust zo’n 200.000 keer zoveel verwerken als bewust. Maar goed dat in de praktijk het bewustzijn niet de baas is.

Nadenken levert vaak rare theorietjes op

Als je nadenkt ga je (deels) andere argumenten gebruiken dan de argumenten die je zonder nadenken zou gebruiken, en die andere argumenten kunnen zorgen voor een slechtere keuze.

Veel nadenken ertoe leidt dat argumenten die verbaliseerbaar zijn, belangrijker worden gemaakt dan ze in feite zouden moeten zijn.

Juist bij heel belangrijke keuzes spelen emoties een grote rol, en die kun je niet goed verbaliseren.

Naast het feit dat nadenken ertoe kan leiden dat je andere – vaak slechtere – argumenten gebruikt bij beslissingen dan die welke je normaal zou gebruiken, heeft nadenken een tweede nadeel. Het leidt ertoe dat we soms rare, domme ‘theorietjes’ gaan toepassen die we zonder nadenken nooit zouden gebruiken (Haidt noemt dit confabuleren).

Het bewuste begint altijd in het onbewuste

Waar komt dan een bewuste keuze vandaan? Volgens Dijksterhuis zijn bewuste processen altijd het resultaat van onbewuste processen (zonder dat het bewustzijn dit in de gatren heeft). Uit onderzoek blijkt dat gedrag wordt voorbereid in de hersenen. De hersencapaciteit die nodig is voor het voorbereiden van een actie heet 'bereidheidspotentiaal'. Zo'n potentiaal begint ongeveer 800 milliseconden voor het echte gedrag echt begint.

Anders gezegd: het bewuste neemt een 'beslissing', een paar honderd milliseconden nadat het onbewuste dat al gedaan heeft. De bewuste beslissing is is dus niet meer dan een schijnbeweging, aldus Dijksterhuis.

Het ontbreken van vrije wil en het vetorecht van het bewuste

Alles overziend kun je de vrije wil in twijfel trekken: Gedrag begint onbewust, en bewust genomen beslissingen zijn maar schijn.

Een nuancering: gedrag begint dus niet met een bewuste beslissing, maar een bewuste beslissing kan wel gedrag tegenhouden. Het bewustzijn heeft als het ware een 'vetorecht'. Het bewuste kan gedrag niet starten maar wel stoppen (maar ook dat is weer gedrag, en gedrag kan niet beginnen in het bewustzijn .....).

We overschatten ons bewustzijn

Maar hoe komt het nu dat we het belang van het bewustzijn overschatten? Eigenlijk is het wel logisch. We zijn ons nu eenmaal alleen  bewust van bewuste processen, en niet van onbewuste processen (nogal wiedes natuurlijk, daarom heten ze zo).

Het bewustzijn zelf is verantwoordelijk voor de illusie dat het vreselijk zou zijn wanneer we dat bewustzijn niet zouden hebben.

Tenslotte de vraag of we ons bewustzijn zouden missen als het er niet meer zou zijn. Volgens Dijkstra is het een misvatting dat we het bewustzijn zouden missen: "Als je geen bewustzijn hebt, ben je ook niet bewust van het feit dat je geen bewustzijn hebt. En missen zul je het dus ook niet."

Ap Dijksterhuis - Het slimme onbewuste, Uitgever: Bert Bakker, 2007

Comments

[Geplaatst door: Klaas Hoekstra]

We kunnen het onbewuste bewust maken en daarmee het bewustzijn ontwikkelen, verruimen en trainen. Zowel individueel als via bijvoorbeeld groeps- en maatschappelijke ontwikkeling. Verandering wordt dus altijd 'ingegeven' via interactie, dialoog en dynamiek en niet via individueel aanpassingsvermogen (de huidige en heersende theorie).
Naarmate het 'onvertrouwde onbewuste' vertrouwd wordt, groeit het bewust-zijn.

Zie het als de hardware (ons fysieke brein) en electrodynamische neurale netwerken die de software-applicaties dienen (kleine en grote hersenen, epifyse, hypofyse, emotie- en mentale gebieden enz.).
Dit alles vormt het instrumentarium waarbinnen het bewustwordingsproces zich voltrekt. De dynamische wil is als instrumentarium voor een deel nog onvoldoende 'getest' om bewuste doelen te uiten en tot uitdrukking te brengen.

Zo ook hebben we het concrete en het abstracte denkvermogen. En de brug die tussen deze beide aspecten geslagen moet worden om een bewustzijn verder te ontwikkelen.

Kortom, we onderschatten ons bewust zijn.

[Geplaatst door: Maurits van den Noort]

Beste lezers,

Onlangs heb ik het boek “Het slimme onbewuste: Denken met gevoel” van Ap Dijksterhuis gelezen (1). Naar mijn mening een erg interessant en goed toegankelijk boek. Ap Dijksterhuis heeft een spontane, prettige schrijfstijl en het lukt hem als geen ander om de lezer te boeien. De onderwerpen en onderzoeksresultaten die hij in zijn boek beschrijft gaan ons allemaal aan. Ap Dijksterhuis publiceert al jaren innovatief onderzoek in wetenschappelijke toptijdschriften zoals Science (2), maar ziet ook als geen ander het belang van een populair wetenschappelijk debat in. Wat zijn onderzoeksresultaten immers waard als zij slechts enkel binnen de ivoren toren van de wetenschap blijven... In “Het slimme onbewuste: Denken met gevoel” (1) geeft Ap Dijksterhuis een andere kijk op het bewustzijn en wordt het onbewuste min of meer uit het verdomhoekje gehaald (3, 4).

Moet u dit boek nu kopen of niet? Ach, ik laat die beslissing verder graag aan uw onbewuste over…

1) Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste: Denken met gevoel. Amsterdam, NL: Uitgeverij Bert Bakker.

2) Dijksterhuis, A., Bos, M.W., Nordgren, L.F., & Van Baaren, R.B. (2006). On making the right choice: The deliberation-without-attention effect. Science, 311(5763), 1005-1007.

3) Van den Noort, M.W.M.L. (2003). The Unconscious Brain: The Relative Time and Information Theory of Emotions. Oegstgeest, NL: Citadel.

4) Van den Noort, M.W.M.L., Hugdahl, K., & Bosch, M.P.C. (2005). Human machine interaction: The special role for human unconscious emotional information processing. Lecture Notes in Computer Science, 3784, 598-605.

[Geplaatst door: Jaap van der Veen]

Welke relatie kan er gelegd worden tussen de theorie van Dijksterhuis en die van Pim van Lommel, die in zijn boek een wetenschappelijke visie geeft op de Bijna Dood Ervaring? Bij BDE lijkt het niet onwaarschijnlijk dat het onbewuste ook een prominente rol speelt...

[Geplaatst door: iris bakker]

Dag Rudy
Ik heb een hele moeilijke vraag ( denk ik). Heb jij tips hoe ik erachter kom hoe onze fysieke omgeving invloed heeft op ons onderbewuste? Ken je mogelijk onderzoeken die iets zinnigs zeggen? Dank vast voor het meedenken, groeten, Iris Bakker, www.levenswerken.eu

[Geplaatst door: Robert Blom]

Ik heb een vraag:
Ik weet dat er een onderzoek heeft plaatsgevonden naar het waarom van mensen die als ze een aanbieding zien die te mooi is om waar te zijn het absoluut willen hebben.

Op de een of andere wijze stoppen ze met denken en zijn niet meer bij machte onderscheid te maken tussen werkelijkheid en fictie.

Dit is het grote probleem tegenwoordig bij advertentiesites, daar worden artikelen aangeboden tegen onwaarschijnlijke prijzen.
Daardoor laten de adspirantkopers alle voorzichtigheid varen en vallen zodoende in handen van oplichters.

Wie kan mij vertellen hoe dit verschijnsel heet en waar ik deze kan lezen!
Als mijn team dit verschijnsel kan doorgronden kan het ons helpen in onze strijd tegen deze vorm van oplichting!

Met vriendelijke groet,
Robert Blom
Global moderator
www.opgelichtopinternet.nl