In de wijk

De pers is onderdeel van het probleem

De pers is de horzel op het politieke systeem. Het is er mee verbonden en de politiek is er van afhankelijk. Een symbiotische verbinding.

Eerder vertelde ik over de cirkel van ellende. In deze cirkel houden raadsleden, wethouders, directeuren, ambtenaren en de burger elkaar in de greep. Ik wil nu inzoomen op een speficiek onderdeel: de relatie tussen raadsleden, wethouders en burgers. Deze drie hebben een bijzondere relatie.

• Het begint met de raadsleden.

Femke Halsema kon, zo vertelde ze aan het #NRC, pas een half jaar na haar afscheid uit de politiek de krant zonder stress openen. Tijdens haar politieke bestaan vreesde ze elke dag de krant. Stond er wat dat een relletje kon worden? Waren er feiten waar ze direct actie op moest ondernemen? Deze afhankelijkheid, de pers als werkbrief verschaffer, de pers als dagindeler, het was haar weerzin..

Zelf was ik, jaren gelden alweer, fractievoorzitter. Toen was ik ook zeer gevoelig hoe mijn partij in de pers naar voren kwam. Ik zocht naar mogelijkheden om in de krant te komen, om zaken te politiseren. Ik moet toegeven, het waren ook issues die leuk waren voor het debat en het spel met de andere fracties en wethouders. Het had weinig te maken met wat burgers vonden. De pers was het element in de kaasstolp tussen wat de kaderleden van mijn partij lazen, wat de elite van de burgers lazen, van wat de politici onderling lazen. De pers hield me vast in de kaasstolp. Ik dacht dat het makkelijk was je eigen plan te trekken, maar deze kracht onderschatte ik.

• De wethouder

Het profiel van een wethouder wordt voor een belangrijk deel gemaakt in de pers. De pers en de wethouders weten dat. De aandacht die inhuis wordt besteed aan hoe het overkomt, wat de storyline moet zijn, wat de sweeping statements zijn, kan er anders niet door worden verklaard. Ik kom regelmatig mannetjesmakers tegen. Overigens er is nog altijd veel schroom voor het feit dat dit zo is. Er wordt liever niet over gesproken.

• De pers

Joris Luyendijk openbaarde laatst nog eens dat wat iedereen weet: Journalisten, redacties kunnen niet zonder een uitstekende relatie met de bestuurders. Het is geven en nemen. Een goed verhaal ontstaat echt niet alleen maar door onderzoeksjournalistiek, daar is veel te weinig geld voor in de uitgeversbranche. Er wordt actief de bal rondgespeeld, lekken, spinnen, uitbouwen. Wie de inside werled hiervan wil snappen: men leze Spin Cycle van Howard Kurtz.

• Liefde en haat

De relatie tot politieke bestuurders en de pers is een iets andere dan die in de cirkel van ellende. Het gaat niet zo zeer om wantrouwen alleen. Het gaat eerder over wantrouwen en vertrouwen. Er zit een dubbelheid in: pers heeft politiek nodig en andersom. Het is haat en liefde tegelijk. Het is een helse verhouding want de pers versterkt patronen van wantrouwen in de cirkel van elleende, meer dan dat het die mitigeert.

Op die manier is de pers een 'agitator van het huidige systeem'.

• Pers versterkt de negatieve zaken en vergroot wantrouwen

De pers is een versterker van een intrinsiek element in de cirkel van ellende: het wantrouwen van politiek in bestuurders, van burgers in politiek en overheid in het algemeen. Versterker is een neutraal woord: de pers zou ook goede zaken kunnen versterken en uitvergroten. Alleen, dat zie ik niet vaak en dat ligt volgens mij echt niet alleen aan het feit dat de politek alleen maar negatieve aanleidingen voor de pers genereren.

• Doorbraak: pers moet meeveranderen

In de werkelijkheid van de taaie vraagstukken, zoals de daadwerkelijke behoefte om burgers aan het stuur te zetten, komen we het systeem als hardnekkig monster tegen. De neiging is om het systeem als een beperkt geheel te beschouwen, zoals de hiervoor aangegeven cirkel van ellende. Maar de pers speelt een eigen rol in dat systeem. Ook op andere onderdelen zijn er 'derden' die een rol spelen in het systeem (denk aan instellingen, ondernemers, buurtgroepen) en ook zij moeten in de verandering een rol spelen.

In het kader van burgers aan het stuur komen we steeds nieuwe raakvlakken van het systeem tegen. De pers hoort er bij!

Welbegrepen belang

Als we het hebben over burgerparticipatie hebben we het veelal over het belang dat burgers hebben om ergens in te participeren. Zonder belang, zal er geen duurzame participatie zijn. De kunst is dus om dat belang goed te analyseren en dat belang zodanig te ‘positioneren’ in de context van burgerparticipatie dat het voor de burger duidelijker wordt dat zijn belang is gediend bij participatie.

In een netwerk WELBEGREPEN BELANG dat Twynstra Gudde samen met KEI oprichtte, gaan we in op de verschillende vormen waarin dat eigen belang kan worden herkend en vervolgens gediend.

Werkbare vormen voor het dienen van eigen belangen.

In dit netwerk hopen we meer en meer werkbare vormen te vinden waarin eigen belangen van burgers, bewoners, ondernemers en bezoekers gediend worden. Het ideaalbeeld is dat er vormen zijn waarin het belang om met elkaar belangen te delen als vanzelf duidelijk wordt: Het regelvrije verkeersplein is een van de mooiste voorbeelden.

Regelvrij verkeersplein.

Waar de borden en de belijning op een verkeersplein zijn weggehaald zijn alle gebruikers, auto’s fietsers, voetgangers weer gelijk. In plaats van consumenten van de vooraf bepaalde ruimte, voorrang ed zijn zij weer producent van de eigen veiligheid.

Ieder een gelijke stem en geen afwenteling op anderen.

Het aardige is dat deze context niet alleen dat het alle gebruikers een gelijke stem geeft. Een andere aardige kwaliteit van dit voorbeeld is dat het moeilijk is om kosten en problemen op anderen af te wentelen buiten de groep. Dat zijn twee criteria die we kunnen hanteren bij het zoeken naar andere vormen.

Zijn er andere vormen?

Of we andere vormen weten te vinden? Het is niet eenvoudig en toch denk ik dat we er een paar gaan vinden; sterker nog ze zijn al sporadisch aanwezig. Sommige zijn nog niet met de bril van eigen belang bekeken en dus nog niet ingezet. Andere zijn al wel beproefd maar nog niet voluit ingezte in een standaard aanpak.

Op dit moment gaan we op zoek naar een mogelijke pilot bij een gemeente en/of corporatie. In die pilot gaan we een inventarisatie maken van mogelijke vormen voor het delen van (eigen) belang en gaan we in overleg met de gemeente en corporatie ook daadwerkelijk die vorm implementeren.

De vormen kunnen op allerlei niveaus en op allerlei zaken betrekking hebben. Ik heb een paar van die vorrbeelden op een rij gezet:

• Beheer van de flat in de vorm van coöperatieve vereniging (onderhoudskosten worden door corporatie overgemaakt aan coöperatie). Dit kan op complex niveau, maar het zou ook kunnen op niveau van een portiek.
• Beheer tuinen door aangrenzende bewoners in vorm van vereniging.
• Beheer van collectieve voorzieningen (beheerbedrijf van bewoners (elke bewoner heeft qualitate qua een aandeel) neemt exploitatie over; conform de Engelse Localism Bill)
• Neighbourhood improvement district (momenteel in Hamburg als experiment gestart: overhead int de belasting, burgers beslissen samen over besteding.)
• Openbare ruimte; beheerschappen voor de (her-)inrichting en beheer van openbare ruimten: groenzoomen, parkjes/pleintjes etc.

In deze vormen kunnen we nog experimenteren met de organisatievorm (vereniging, coöperatie, stichting ed), de rechten voor toetreding (qualitate qua of op basis van kandidaatstelling of lidmaatschap), de vormen van bestuur (besluitvorming, advies aan corporatie/ gemeente), eisen aan proces (toezicht op democratisch proces in de organisatie).

Vorm an sich niet voldoende.

Het is duidelijk dat de vorm an sich niet voldoende is. Introductie vergt inzet van opbouwwerk, begeleiding van de organisatie die taken overlaten, effectieve communicatie beproefd op hun verandergeneigdheid (denk aan de veranderkleuren!), ed. Maar de vorm waarin de zelfsturing op basis van welbegrepen belang tot uitdrukking komt, is een onderwerp waar de pilot betere inzichten kan verschaffen. De inventarisatie van de vormen is een belangrijke onderbouwing voor toekomstige mogelijkheden voor burgerparticipatie.

Netwerken of armoe?

Als je arm bent, heb je weinig netwerk. En als je weinig netwerk hebt, ben je arm. Er zit volgens mij een duidelijke correlatie tussen deze twee. Ik weet niet of er ook een causaal verband is. Is het gebrek aan netwerk de oorzaak voor armoede of anders om?

Bij correlaties en causaal verband denk ik altijd aan Robert Putnam. Robert Putnam heeft in het artikel 'who killed civic life?' (later opgenomen in Bowlin' Alone aangetoond dat er heel veel correlaties zijn tussen de neergang van civic life en een trits van fenomenen:

• de opkomst van de auto,
• de televisie,
• de anticonceptiepil etc.

Correlaties te over. Maar de werkelijke moordenaar van civic life wordt met een correlatie nog niet aangetoond. In zijn betoog ontrafelt hij als in een echte 'Who dunnit' het causale verband.. Ik verklapt het nu niet voor u.

• Het causale verband tussen armoede en netwerk.

Ik ben geneigd wel een causaal verband te zien tussen gebrek aan netwerk en armoede als een gevolg er van. Wie geen netwerk heeft, heeft een grotere kans op armoede. En niet andersom. Netwerk kan leiden tot meer welvaart en welbevinden, meer toegang tot connecties.

• Welvaart

Welvaart: door de uitruil van goederen en diensten om niet. Iedereen wil best delen wat hij toch over heeft: het cognitieve, altruistische of zelfs fysieke surplus (de kinderwagen). Eerder in dit blog heb ik over de aanweizgheid van de geefkracht van mensen ruimschoots getuigd. Dat staat schenkt iemand anders welvaart.

• Welbevinden

Welbevinden: veel netwerk helpt: je kent mensen, zij kennen jou. Het voelt goed als je goed doet. Het voelt ook goed te ontvangen. Een glimlach op je gezicht en een blij gemoed helpen je ook om te gaan met tegenslagen.

• Toegang

Toegang: een derde van alle vacatures worden vervuld door informele contacten: via het netwerk dus. Het netwerk verschaft toegang!

• Delen of beschermen van netwerken?

Malcom Gladwell schreef in Tipping Point over mensen die een passie hebben te helpen en mensen liefhebben: de connectors. Die anderen graag verbinden zodat ze daarmee verbonden worden, omdat de verbondenen wat aan elkaar kunnen hebben. Deze connectors gaan onbaatzuchtig met hun netwerk om. Ze nutten hun monopolistische positie niet uit. Ze delen hun contacten juist en maken zich overbodig. De connectors helpen ideeen te verbinden en te verspreiden. Gladwell ziet hen samen met twee andere type mensen als een groep die er toe bijdraagt dat ideeen / trends ed snel overslaan en uitwaaieren.

• Structurele gaten als 'asset'

Recentelijk las ik een publicatie van ACE waarin Tom Elfring de 4 regels voor slim netwerken uitlegt. Een daarvan is dat je juist op zoek moet gaan naar de structurele gaten in netwerken en dat je daar dan een monopolistische functie in kan vervullen. Dat levert dan als 'slimme netwerker' winst op. Ik denk dat hij gelijk heeft. Deze netwerkers zijn slim. Ze zijn niet de connectors die Gladwell voor ogen heeft.

• Netwerk-bruggen tussen groepen versus binnen de groep

Terug naar armoede en netwerken. Netwerken helpen armoede aan te pakken. Daarvoor is het nodig dat de netwerkverbindingen tussen andere groepen sterker en talrijker worden. Netwerkverbindingen binnen de eigen groep mogen ook talrijk en sterk zijn, voor zover zij de eigen kracht en zelfbewustzijn versterken. Als de netwerkverbindingen in de eigen groep zodanig zijn dat zij juist verbindingen buiten de groep tegenhouden, lijkt mij dat een bezwaar. Interne netwerkverbindingen die de betrokkene meer afsluiten van dan verbinden met de buitenwereld zijn niet veel waard.

• Op zoek naar de connectors en de mixed zones

Het verbinden van verschillende, ongelijksoortige netwerken biedt meer waarde. Afgesloten netwerken (gemeenschappen) zouden meer met connectors en 'mixed zones' in verbindingen kunnen komen. Mixed Zones zijn plekken waar verschillende netwerken elkaar kunnen treffen. Ik zie overigens maar weinig van die mixed zones.

• Netwerk als (goedkope) armoede bestrijder

Met de actuele bezuinigingen op de participatie- en integratiegelden is het handig nog eens te kijken naar het netwerk van de uitkeringsgerechtigde. Kan het netwerk als hefboom werken? Kan de uitkeringsgerechtigde worden geprikkeld om een (nieuw) netwerk aan te boren dat als 'veld' welvaart en welbevinden en wie weet wel toegang tot werk bevordert?

Inmiddels zien we allerlei beleidsinitiatieven die de eigen kracht van de burger centraal stellen. In de jeugdzorg, het welzijn, de wijkaanpak etc. Het gaat er dan vervolgens om om de eigen kracht in een breed netwerk te plaatsen. Een netwerk dat de betrokkene ook werkelijk helpt aan nieuwe contacten buiten de eigen groep.

sloop/nieuwbouw bevordert integratie niet

Jaren geleden werden voor Amsterdam Nieuwwest duizenden woningen gemarkeerd als 'te slopen'. Deze moesten worden vervangen door nieuwbouw. De woningvoorraad zou diverser worden, andere bevolkingsgroepen zouden toegang krijgen tot deze wijk. Etnische concentratie zou verminderen.

Veel van deze plannen zijn uitgevoerd en vele wijken hebben nieuwe huizen gekregen. De crisis brengt een ander beeld: lege velden van gesloopte blokken, waar nog geen huizen staan, omdat de markt het laat afweten. Natuurlijke wijkvernieuwing rukt op. Nu geldt: it takes slow to go fast.

In een KEI-report stuitte ik op een ander beeld; mixen helpt niet. Menging in herstructuringswijken is niet succesvol. De concentratie van allochtonen neemt toe, zij het minder dan elders. Autochtonen verhuizen bij herstructurering eerder naar een witte wijk, dan allochtonen. Zij verhuizen naar andere concentratiewijken.

Concentratiewijken belemmeren de integratie niet. Uit onderzoek is niet gebleken dat het hebben van contacten met autochtonen een gunstig effect heeft op de arbeidsmarktparticipatie van allochtonen. Uit ander onderzoek blijkt ook dat die arbeidsmarktparticipatie overigens ook niet wordt belemmerd door het wonen in concentratiebuurten. Een zelfs heeft de bevolkingssamenstelling van de buurt geen voorspellende waarde voor de schoolprestaties van allochtonen.

Herstructurering van de woningvoorraad is dus een heel omslachtige en onvruchtbare manier om de integratie van allochtonen te bevorderen. Wie meer wil lezen: Gideon Bolt

 

"mislukte deelraden" Een alternatief voor Donner

Net zijn de 14 stadsdelen in Amsterdam gefuseerd naar 7 stadsdelen. De organisaties zinderen nog na en zijn in post-fusie-stress. En dan komt de vastberaden mannenbroeder Donner die met een meerderheid van zegge en schrijve één zetel in de Tweede Kamer de stadsdelen de nek gaat omdraaien.

• Wat gebouwd is, moet kapot?

Ja, hier hoort u enige onderdrukte woede... Omdat ik geen argumenten hoor en omdat ik een bijzondere geschiedenis met de stadsdeelraden heb.

In 1987-1991 werkte ik als jurist en heb ik de deelraden gemaakt. Er zat een filosofie achter die nobel en effectief was (en is): macht dicht bij de burger, en ook een goedkopere uitvoering. Het was voor de komst van de stadsdelen niet ongebruikelijk dat een gemeenteraadslid niet verder kwam dan de ring A10. Wat er in Noord, in West of in Zuidoost gebeurde was velen onbekend. Die burgers hadden te maken met logge grote diensten die niet luisterden naar hun wensen. En deze uitvoering werd misschien wel formeel, maar niet daadwerkelijk politiek gecontroleerd.

De PvdA had plannen om 32 stadsdelen te maken. Maar de rechtse partijen en de communisten wilden juist grote stadsdelen, maximaal 6. Voor de CPN was dit van belang omdat ze op die manier de CPN-gelieerde buurtgroepen de macht zouden houden. Als de stadsdelen te dicht op de burger worden komen, zou de man met de pet, die normaliter PvdA zou stemmen via de representatieve democratische principes van de stadsdelen, die macht zou doorbreken.

• Stadsdelen als gemeenten

Jammer, er kwam bij wijze van compromis een gedachte op dat er 16 stadsdelen zouden moeten komen. De taken en bevoegdheden werden fors opgetuigd, zo'n 80 % van het gemeentelijk takenpakket. De wedde en rechtspositie van de stadsdeelbestuurders werd van gelijkelijk gemeentelijk niveau.

• Bestuursobesitas

Jammer, want de afstand tussen de centrale gemeenteraad werd met 16 stadsdelen al klein. Sinds vorig jaar is die nog kleiner geworden. De wedden van de stadsdeelbestuurders werden niet verlaagd. En zo krijgen we een hoge bestuurlijke dichtheid, waar het voor andere partijen en mannenbroeders makkelijk tegen afzetten is.

• Mijn ideale plaatje

In mijn ideale plaatje zou de stad er anders uitzien: 32 kleine stadsdelen, met een bescheiden op louter beheer gericht takenpakket, met een zeer lage wedde: zitting nemen in het stadsdeelbestuur is een eer, en kan niet snel geassocieerd worden met al te zeer carriere zoekende bestuurders.

Op die manier hou je de focus gericht op lokale zaken, dicht bij de burger, de vertegenwoordigers blijven dicht bij de burger, omdat ze het niet voor de poen doen.

• Representatief of toch participatief?


Een punt van twijfel bij mij blijft of je deze zeer lokale besturen niet ook anders zou moeten laten samenstellen: meer participatief en minder representatief. Bij buurtbudgetten speelt deze vraag ook, zo blijkt uit onlangs verschenen rapport van BZK. Zoals voor de Amsterdamse Binnenstad destijds bepleit werd om ook ondernemers een zetel te gunnen in de stadsdeelraad, zou je actief participatief gedrag kunnen belonen door een zetel in de stadsdeelraad. Dan nemen we nog meer afstand van het idee dat stadsdelen een afspiegeling zijn van gemeenten. Sterker nog, onze mannenbroeder zou weleens sympathie kunnen hebben voor een dergelijk georganiseerd maatschappelijk middenveld.

Maar ik ben bang dat Donner hier een staaltje symbool-politiek in legt, een knap staaltje wetgeving voor zegge en schrijve twee gemeenten (010 en 020) in Nederland.

Beleid dat sociale cohesie bedreigt

Sociale cohesie is nogal eens een hoofddoel van projecten. Onderzoekers als Lilian Linders toonde aan dat die projecten de sociale cohesie niet bereiken. Ik loop al een tijdje te peinzen: waar zit nou de kneep? Ik denk dat ik een draadje gevonden heb.

• Hoofddoel of enabler als doel?

De sociale cohesie die we zoeken is natuurlijk een prima doel. Sociale cohesie maakt het mensen makkelijker om burger te zijn, om richting te geven en invloed te hebben op je eigen leven. Niet alleen burger ook meer menSCH. Sociale cohesie is een enabler. Maar projecten die de enabler tot hoofddoel hebben, missen misschien wel de portee: het belang om ook werkelijk in contact te komen met de ander.

Ik heb dit eerder betoogd en benoemd als de 5 principes van sociale cohesie. Daar benadruk ik dat er een groot eigen belang aan ten grondslag moet liggen om sociale cohesie te laten ontstaan. U weet ook dat de buurtbarbeque meestal dat belang ontbeert en dat dat de reden is dat het dat project er zo slecht op staat. In de blog beschrijf ik dit en andere elementen waaraan goede sociale cohesie projecten zouden moeten voldoen. Maar het gaat verder. Ook het reguliere beleid kan sociale cohesie dienen.

• Constructieve cohesieve kracht van beleid....

Overal waar de overheid taken uitvoert en gefocussed is om rechtmatig iedere burger als individu het hare/zijne wil geven; dan verdwijnt sociale cohesie en maakt de burger plaats voor de consument, of de klant. Dat doet het beleid geen beroep opde sociale krachten van de burger, maar vertrouwt zij hem of haar alleen een eenzijdige gebruikersrol toe.

• Overal kansen om sociale cohesie te versterken.

In het reguliere beleid zijn talloze kansen (die tot nu toe gemist worden) om sociale cohesie uit te lokken. Waarom geven we geen 'extra ' rechten aan ondernemers die iets goeds doen. Denk eens aan extra 'goedkopere' parkeervergunningen voor ondernemers die bovenmatig Wajong-ers in dienst nemen? Of extra geld voor buurten waar bewoners participeren in het onderwijs? Voorrang voor huurwoningen voor mensen die burenhulp geven, pleegouders of mantelzorgers zijn?

Het gekke is dat overheidsbeleid zelden wordt bekeken op het effect op sociale cohesie. Het wordt van alle kanten doorgerekend: meestal vooral of het niet te duur wordt. O dat het wel handhaafbaar is? Of het rechtmatig is  en de rechtsgelijkheid bedient?

• Sociale cohesie is bedreigend voor beleidsmakers

Als sociale cohesie versterkt wordt, komen er meestal bedreigende effecten op voor beleidsmakers: beleidsvelden wordt in verband gebracht (parkeerbeleid en wajong-uitkeringen of buurtbeheer en schoolbudgetten). Een ander probleem is de niet voorspelbaarheid: kunnen we wel budgetten inschatten? Wat als de burger nog heel veel beroep doet op de maatregel?

Al met al leidt dit tot een onbevredigend resultaat: beleid blijft sectoraal ingericht, er zit nauwelijks vernieuwing in. Burgers die goed gedrag vertonen, worden daar niet voor beloond en soms zelfs voor gestrafd. En dus zelden wordt het sociale effect van een maatregel gewogen en helemaal niet op de mate waarop het de sociale cohesie versterkt, of ontwricht.

• NMA voor sociale cohesie?

In een (al zeg ik het zelf) prachtig (naar ook al weer oud (1997)) strategie-advies heb ik samen met collega's bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken een advies gemaakt dat precies hier op doelde. De strekking was simpel:

Laten we ons bewust zijn dat al het overheidsoptreden kan bijdragen aan sociale cohesie en burgerschap. Dat is niet zo makkelijk gezegd als gedaan. Dus zou er net als het Sociaal Cultureel Planbureau eigenlijk een prestigieus adviesorgaan moeten zijn die belangrijke beleidswijzigingen zou moet toetsen en kritiseren zodat de potentiele kracht in het beleid dat sociale cohesie versterken kan optimaal benut wordt.

Daar hoeven geen grote wetenschappers in. Slimme burgers, streetwise, uit de buurten, uit de medezeggenschapsraden, uit ondernemersverenigingenm, kunnen de beleidsmakers heel goed op het spoor houden.

Als we sociale cohesie willen bereiken, moeten we het inbakken in het reguliere beleid en reguliere systemen.

5 principes voor sociale cohesie

Eerder vertelde ik over Lilian Linders die aantoont dat sociale cohesieprojecten niet werken. Overactieve bewoners nemen de leiding en sociale cohesie wordt nauwelijks sterker. Mijn eerste reactie bij het lezen van haar bevindingen was: Hé, jammer! Waarom gebeurt dat niet?

Ik maak deel uit van het Mutual Gains Adviesteam van Twynstra Gudde. Mutual Gains, of te wel win-win. Dat principe is een belangrijke drijfveer voor samenwerking. Indien mensen bereid zijn hun eigen belangen met elkaar te vergelijken, komen er belangrijke 'velden' te voorschijn waar men makkelijk een groot deel van ieders eigen belang kan realiseren.

In dit fenomeen zitten een paar belangrijke 'principes' verstopt die ook zouden moeten worden losgelaten op projecten die tot doel hebben sociale cohesie te bevorderen. Mijn conclusie is dat je sociale cohesie alleen goed en effectief bevordert door een duidelijke perceptie te hebben welke belangen in het spel zijn en hoe mensen die belangen herkennen en vervolgens in staat zijn die met elkaar te delen.

• Principe 1: Erken eigen belangen als primaire drijfveren

Het is noodzakelijk de eigen belangen van mensen centraal te stellen. Het kan in hun eigen belang zijn om hun doel te verwerkelijken in samenwerking met de buren in de wijk. Dan is sociale cohesie een resultaat van een proces dat primair gedreven wordt door eigen belang. Niets mis mee. Eigen belang kan zijn materieel gewin, beter zicht op een baan, betere ondersteuning voor de kinderen, veilige omgeving door buurvrouw die oogje in het zeil houdt. Maar eigen belang kan ook zijn: het verlangen om iets bij te dragen. Het voldane gevoel te hebben door te geven.

Dat eigen belang is van de burger zelf. De burger bepaalt wat goed of fout is, samen met de andere burgers. De overheid kan de inhoudelijke normstelling dan niet eenzijdig van bovenaf bepalen. De overheid heeft er geen invloed op, maar kan door een juiste setting de burgers wel in een richting sturen, welke belangen worden geactiveerd en waarmee gemeenschappelijkheid kan worden gecreeerd. Ook kan ze handhaving (liefst door de burgers zelf) ondersteunen, met informatie bijvoorbeeld.

• Principe 2: Ga op zoek naar wezenlijke, urgente vraagstukken

Veel sociale cohesie projecten hebben het karakter van iets extra's, iets dat bovenop de normale zaken van alle dag komt. Ze zijn niet gestoeld op een onderliggend meer prangend, existentieel vraagstuk. Een prangend, urgent vraagstuk is het onderwijs, de veiligheid, de zorg/eenzaamheid, de werkgelegenheid etc. Als de belangen van burgers op deze thema's duidelijk in het geding zijn, is men bereid zich daar voor in te zetten en met elkaar tot gezamenlijke inzet te komen. Omdat in die gezamenlijkheid het eigen belang, bij het prangende vraagstuk, beter en effectiever wordt bediend. Het gaat hier dan niet om een project bovenop, maar een context waarin burgers elkaar vinden op de realisatie van tamelijk primaire gemeenschappelijke belangen.

Een project dat sociale cohesie versterkt, heeft meer impact als het de primaire belangen van burgers regardeert. Dus maak de burgers bevoegd om zich zelf te sturen op thema's waar kansen op zelfsturen (en dus sociale cohesie) groot zijn: onderwijs, beheer van de buurt, sociaal cultureel werk etc.

Principe 3: Creëer heldere contexten van belangen

Om de motivatie om samen te werken helder te maken, om burgers zo te verlokken hun individuele belang te delen met dan van anderen, is het noodzakelijk heldere contexten te maken waarbinnen de eigen belangen spelen. Het beheer van een speeltuin in een woonwijk (de omwonenden, mogelijk ook ondernemers), het beheer van een basisschool (de ouders), het beheer van de openbare ruimte (de omwonenden en ondernemers: in alle gevallen zullen op lokaal niveau de heldere grenzen moeten worden bepaald zodat het eigen belang herkenbaar wordt en het makkelijker wordt dit met elkaar te delen.

Principe 4: Assisteer bij invloed op gemeenschappelijk belang

Het is wezenlijk burgers te helpen elkaar te vinden, elkaars eigen belang te verkennen. Burgers zijn door de 'welvaartstaat' nauwelijks uitgelokt om in overleg en debat met de buurman te komen tot een zoektocht naar het gemeenschappelijke belang, ter realisatie van ieders eigen belang. Dit vraagt een actieve vorm van opbouwwerk dat per definitie niet de zaak overneemt, maar wel actief koppelt en verbindt. Jos van der Lans schetst hiervoor in Eropaf het perspectief.

Principe 5: Definieer nieuwe rol van overheid

Het constitueren van de context waar de eigen belangen worden uitgeruild is een taak van de overheid. Een andere insteek is het opzoeken van initiatieven en voeden daarvan. Maar dan is het werk niet gedaan. De overheid zal haar 'resttaken' actief en in maatwerk moeten inzetten. Archon Fung beschrijft in "Empowered participation" hoe de overheid ook in Chicago met de burgers in samenhang de participatie uitlokt, versterkt en bediend. De overheid is door de burgers aanspreekbaar op haar 'deel' van de taken. (binnenkort meer over Archon Fung in dit blog)

 

Met deze principes wordt de sociale cohesie een bijproduct van een belangrijke beweging waarin de maatschappij in staat is zich zelf te sturen. Een Big Society zoals Cameron het in de UK zegt. De sociale cohesie-projecten voorbij.

Dolle dinsdagen in Brabant

De 5 grootste Brabantse steden hebben zich al een aantal jaren verenigd onder de noemer Brabantstad. Brabantstad is een stedelijk netwerk dat zich langzamerhand ontwikkeld niet alleen tot een eenheid in de postioneringen tegenover bijvoorbeeld de randstad, maar ook in het stedelijk veld tussen het Ruhrgebiet, de Vlaamse Ruit en de Randstad.

• Afstand overbruggen.

De steden liggen best ver van elkaar af. Al hebben ze het Brabantse gemeen, er moet hard gewerkt worden om de steden aan en elkaar te binden. Het aardige is dat ze daar mijns inziens een eenvoudig maar zeer effectief middel voor hebben gevonden. Dat is wat sommige de dolle dinsdagen noemen.

• Dolle dinsdagen

Een keer per maand komen alle colleges van BenW van de 5 steden bijeen in het provinciehuis in Den Bosch. Elk college vergadert en behandelt eerst zijn eigen agenda af, en vervolgens zijn er vakportefeuille overleggen tussen de Brabantse steden. Het provinciebestuur schuift ook aan. Zo wordt snel en effectief geschakeld.

Dit is een zo simel en effectief middel voor het organiseren van feedback en doorbloeding tussen de steden, dat iedere wethouder er niet over piekert een dolle dinsdag te missen. De kunst is de middelpunt vliedende kracht (waardoor actoren elkaar niet vinden) in te dammen. Bij Brabantstad gebeurt dat door de afspraak: tijd en plaats van de vergaderingen.

Deze oplossing is volgens mij heel goed te kopiëren in andere situatie dat partijen kunstmatig bij elkaar moeten komen om synergie te realiseren. Waar de institutionele of markt condities afwezig zijn, is dit een interessant instrument. Bijvoorbeeld:

1. Marktimperfectie oplossen: bijvoorbeeld bij de realisatie en optimalisatie van gebruik van kleinschalig bedrijfsonroerend goed. De markt werkt niet omdat makelaars en beleggers er te weinig op verdienen. Dit kan je oplossingen door de actoren elke maand met elkaar in contact te brengen.

2. Beleidsafstemming realiseren: waar hiërarchische afstand het bemoeilijkt samenwerken, is het ontmoeten op gelijke voet, in een atelier, of aan een roden tafels eenoplossen. Het ministerie van WWI organiseert momenteel regiotafels waar woningbouwproductie zonder 'hiërarchie' tussen stakeholders wordt afgestemd.

3. Ontmoeting in de civil society: het altruïstisch surplus maakt dat mensen graag wat willen doen voor een ander, maar hoe bereiken zij elkaar? Een reguliere geef-dag zou de maatschappelijke krachten in de wijk nieuwe impulsen kunnen geven.

Het cognitieve surplus ontsluiten

Robert Elbrink van de gemeente Eindhoven vertelde me over Clay Shirky. Clay Shirky laat zien het bijna onmetelijke vermogen dat mensen hebben om zich in te zetten voor het gemeenschappelijke doel. Als rechtgeaarde Amerikaan heeft hij berekend dat ieder jaar een triljoen uur aan menskracht beschikbaar is. Dit potentieel is er al. Het is vooral een kwestie of en zo hoe hoe we dat ontsluiten.

• Burgers aan het stuur

In gesprek met Robert Elbrink hadden we het over het vermogen om burgers aan het stuur te zetten. Om ze zelf gemeenschappelijke zaken in eigen beheer te regelen, zoals het beheer van de buurt, het buurthuis, maar misschien ook wel de gemeentelijke middelen voor de (extra-)kwaliteit van het onderwijs.

• Ontsluiting van talenten en de wil je in te zetten

In elke buurt is wel iemand met een specifiek talent. Iemand die portier is, doet in zijn vrije tijd de boekhouding van een sportvereniging. Een werkloze havenarbeider kan goed met jongeren werken (merkt hij elke keer weer op het sportveld) etc etc. Maar er zijn ook gewoon mensen die goed zijn in hun werk en dat zelfde trucje voor de buurt of gemeenschap willen inzetten.

• Bezuinigingen met effect op civil society

Dat surplus, de wil om bij te dragen kan worden ontsloten, als de overheid, de corporaties en andere instellingen bereid zijn zaken NIET MEER TE DOEN. Thatcher deed dat door een cold turkey op de welfare state toe te passen. Het gevolg was dat mensen hun surplus gingen in zetten. Er ontstond een nog sterkere civil society. Het ironische was dat Thatcher die civil society wilde ontkennen in de omarming van de marktsector. Wie herkent niet dat citaat: 'Society? There no such thing as a society'.

In London-Haringey ontmoette ik een opbouwwerkster die de buurt kon opzwiepen tot formidabele eigen kracht.
Inmiddels is Cameron  overigens van dezelfde partij als Thatcher een fan van de civil society. Hij noemt het BIG SOCIETY. Hij ziet dit als het voertuig voor de draconische bezuinigingen die ook Engeland moet gaan treffen. Het thema: decentralisatie van welfare state naar professionals, instellingen, marktpartijen en vooral neighbourhoods en community groups.

• Los laten kost moeite

Ik ben benieuwd of het gaat lukken. Want de welvaartstaat is een doel op zich zelf geworden; een systeem rationaliteit. Politici, bestuurders, ambtenaren en zelfs de burgers zelf willen niet graag los laten. Wat als een burger de groep terroriseert, wat als iemend niet goed voor zich zelf op kan komen, wat doen we met ons ideaal van gelijke rechten, hoe kunnen we de accountant in godsnaam een schoenen doos aan bonnetjes laten controleren? Vragen die het oude systeem goed kon beantwoorden, komen aan de orde als je een systeem wilt veranderen.

• Oplosbare vragen - positief perspectief

Als we willen, lossen we deze zaken op. Als we willen, percipiëren we deze vragen ook heel anders als we de voordelen van het nieuwe systeem zien, of erkennen dat het oude systeem niet meer zo goed werkt.

Angst is een slechte raadgever, dus laten we kijken naar de positieve kracht die burgers hebben: de wil om zich in te zetten en hun onnoemelijk grote potentieel aan cognitieve surplus.

Eigen kracht: samenredzaam

We beginnen steeds meer te snappen dat burgers zelf veel kunnen. Zelfs die burgers waarvan je denkt dat de hulpverlening ze niet meer los kan laten. Zodra we dat beginnen te begrijpen, zullen we op zoeken moeten gaan naar heldere technieken die de burger ook weer echt aan het stuur zet. Een bijzondere techniek is de Eigen Kracht centrale. In deze video geeft Pieter Hilhorst aan hoe wondermooi de Eigen Kracht is. Mensen die op het oog niet zonder hulp kunnen hebben meer vermogen zich zelf te redden dan we denken.

Pieter Hilhorst verbindt de Eigen Kracht (die al 10 jaar in NL actief is) aan zijn algemene oproep om een samenredzaam land te creëeren waar we de kracht van samen weten uit te nutten. Dat uitnutten is ook wel nodig in tijden van bezuiniging. Het netwerk van mensen is goedkoper dan de vele zorgverleners die over en naast elkaar een Multiprobleemgezin verzorgen. Als we burgers aan het stuur zetten, in hun eigen netwerk tot hun kracht laten komen, is er veel minder bureaucratie nodig. De NSOB heeft hier recent een mooi boekje over gelanceerd (de Boom of the Rizoom). Zodra ik de link heb deel ik die graag met u.

<object width="640" height="385"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/q2JskcrF9Rk&color1=0xb1b1b1&color2=0xd0d0d0&hl=nl_NL&feature=player_embedded&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowScriptAccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/q2JskcrF9Rk&color1=0xb1b1b1&color2=0xd0d0d0&hl=nl_NL&feature=player_embedded&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" allowScriptAccess="always" width="640" height="385"></embed></object>