In de wijk

Betrek burgers bij de politie en bij school

Archon Fung publiceerde in ‘Empowered participation’ over twee grote decentralisatiebewegingen in Chicago. Eerder berichtte ik al kort over hem. Een mooie kraamkamer voor burgerschap en concrete voorbeelden van burgerparticipatie. Met de Nederlandse bezuinigingen en de ideologische wending over de verwachtingen wat nog de rol van de overheid is, een uitgelezen kans om eens goed te kijken naar de ervaringen in Chicago.

Ten aanzien van drie politie ‘Beats’ in (het achtergestelde zuiden van) Chicago werd de prioritering van activiteiten van politie verlegd op aangeven van de burgers. In dezelfde wijken kregen de burgers over drie scholen meer zeggenschap op schoolniveau.

Van command and control naar overleg.

Waar voorheen command and control-achtige ‘geïsoleerde’ bureaucratieën werkten is sinds eind 90’er jaren de burgers betrokken: politie en scholen moeten met burgers overleggen over hun prioriteiten en de samen vastgestelde prioriteiten moeten worden uitgevoerd. Het voert te ver hier de precieze condities van deze decentralisatie naar burgers te bespreken. De drie wijken in Chicago South waren allen met een hoge mate van achterstand. Een wijk was iets gemengder en meer ‘well to do’.

Archon Fung zet alle bezwaren die bij decentralisatie naar burgers op een rijtje zet en ze in de betreffende pilots ‘test’ of deze ook opgeld doen. Ik geef de antwoorden van Archon er maar meteen bij. Deze zijn:

1. Willen burgers wel tijd en andere kosten maken om actief te zijn?

Het bleek dat dit het geval was. De onderwerpen waren voor deze mensen blijkbaar van dermate groot belang dat men dat er ‘graag’ voor over heeft!

2. Kunnen burgers wel over ingewikkelde problemen overleggen en delibereren?

Dat kunnen ze, maar je moet de mensen zelf en ook de professionals met wie ze spreken wel helpen.

3. Overheersen de ‘goed gebekten’ niet de anderen te veel?

Dat gebeurt wel (uiteraard zoals in nagenoeg elk sociaal proces), maar aan de andere kant nemen mensen die nomaliter nooit mee doen, nu wel een rol.

4. Wat doen we met de grote verschillen? Kun je in slechte wijken wel goed delibereren?

Het antwoord is simpel: ja, mits je de concrete problemen wel aanpakt. Participatie in slechte wijken lukt naarmate je meer actie onderneemt op de (eerste) signalen. Daarna komen ook anderen minder urgente onderwerpen in het overleg aan de orde komen.

De conclusie van Archon Fung is dus dat in wezen geen van deze bezwaren aan de orde zijn; soms zelfs het tegendeel (betere vertegenwoordiging in ‘slechtere buurten).

Structuur beiden is belangrijkste succesfactor.

Wat wel nodig is, is dat het decentraliseren van taken naar burgers wel vergt dat de overheid en intermediaire organisaties burgers structuur bieden. Procedures, stem-regels, ondersteuning in voeren van dialoog. Met deze hulp ontstaat er een ‘vloeiende overgang’ van verweesd consumentief burgerschap waar eigenschappen van de individuen om zich als groep te organiseren nauwelijks werden uitgedaagd en beproefd, naar een situatie van zelfsturing en actief zelfregulerend burgerschap. 

5 principes voor sociale cohesie

Eerder vertelde ik over Lilian Linders die aantoont dat sociale cohesieprojecten niet werken. Overactieve bewoners nemen de leiding en sociale cohesie wordt nauwelijks sterker. Mijn eerste reactie bij het lezen van haar bevindingen was: Hé, jammer! Waarom gebeurt dat niet?

Ik maak deel uit van het Mutual Gains Adviesteam van Twynstra Gudde. Mutual Gains, of te wel win-win. Dat principe is een belangrijke drijfveer voor samenwerking. Indien mensen bereid zijn hun eigen belangen met elkaar te vergelijken, komen er belangrijke 'velden' te voorschijn waar men makkelijk een groot deel van ieders eigen belang kan realiseren.

In dit fenomeen zitten een paar belangrijke 'principes' verstopt die ook zouden moeten worden losgelaten op projecten die tot doel hebben sociale cohesie te bevorderen. Mijn conclusie is dat je sociale cohesie alleen goed en effectief bevordert door een duidelijke perceptie te hebben welke belangen in het spel zijn en hoe mensen die belangen herkennen en vervolgens in staat zijn die met elkaar te delen.

• Principe 1: Erken eigen belangen als primaire drijfveren

Het is noodzakelijk de eigen belangen van mensen centraal te stellen. Het kan in hun eigen belang zijn om hun doel te verwerkelijken in samenwerking met de buren in de wijk. Dan is sociale cohesie een resultaat van een proces dat primair gedreven wordt door eigen belang. Niets mis mee. Eigen belang kan zijn materieel gewin, beter zicht op een baan, betere ondersteuning voor de kinderen, veilige omgeving door buurvrouw die oogje in het zeil houdt. Maar eigen belang kan ook zijn: het verlangen om iets bij te dragen. Het voldane gevoel te hebben door te geven.

Dat eigen belang is van de burger zelf. De burger bepaalt wat goed of fout is, samen met de andere burgers. De overheid kan de inhoudelijke normstelling dan niet eenzijdig van bovenaf bepalen. De overheid heeft er geen invloed op, maar kan door een juiste setting de burgers wel in een richting sturen, welke belangen worden geactiveerd en waarmee gemeenschappelijkheid kan worden gecreeerd. Ook kan ze handhaving (liefst door de burgers zelf) ondersteunen, met informatie bijvoorbeeld.

• Principe 2: Ga op zoek naar wezenlijke, urgente vraagstukken

Veel sociale cohesie projecten hebben het karakter van iets extra's, iets dat bovenop de normale zaken van alle dag komt. Ze zijn niet gestoeld op een onderliggend meer prangend, existentieel vraagstuk. Een prangend, urgent vraagstuk is het onderwijs, de veiligheid, de zorg/eenzaamheid, de werkgelegenheid etc. Als de belangen van burgers op deze thema's duidelijk in het geding zijn, is men bereid zich daar voor in te zetten en met elkaar tot gezamenlijke inzet te komen. Omdat in die gezamenlijkheid het eigen belang, bij het prangende vraagstuk, beter en effectiever wordt bediend. Het gaat hier dan niet om een project bovenop, maar een context waarin burgers elkaar vinden op de realisatie van tamelijk primaire gemeenschappelijke belangen.

Een project dat sociale cohesie versterkt, heeft meer impact als het de primaire belangen van burgers regardeert. Dus maak de burgers bevoegd om zich zelf te sturen op thema's waar kansen op zelfsturen (en dus sociale cohesie) groot zijn: onderwijs, beheer van de buurt, sociaal cultureel werk etc.

Principe 3: Creëer heldere contexten van belangen

Om de motivatie om samen te werken helder te maken, om burgers zo te verlokken hun individuele belang te delen met dan van anderen, is het noodzakelijk heldere contexten te maken waarbinnen de eigen belangen spelen. Het beheer van een speeltuin in een woonwijk (de omwonenden, mogelijk ook ondernemers), het beheer van een basisschool (de ouders), het beheer van de openbare ruimte (de omwonenden en ondernemers: in alle gevallen zullen op lokaal niveau de heldere grenzen moeten worden bepaald zodat het eigen belang herkenbaar wordt en het makkelijker wordt dit met elkaar te delen.

Principe 4: Assisteer bij invloed op gemeenschappelijk belang

Het is wezenlijk burgers te helpen elkaar te vinden, elkaars eigen belang te verkennen. Burgers zijn door de 'welvaartstaat' nauwelijks uitgelokt om in overleg en debat met de buurman te komen tot een zoektocht naar het gemeenschappelijke belang, ter realisatie van ieders eigen belang. Dit vraagt een actieve vorm van opbouwwerk dat per definitie niet de zaak overneemt, maar wel actief koppelt en verbindt. Jos van der Lans schetst hiervoor in Eropaf het perspectief.

Principe 5: Definieer nieuwe rol van overheid

Het constitueren van de context waar de eigen belangen worden uitgeruild is een taak van de overheid. Een andere insteek is het opzoeken van initiatieven en voeden daarvan. Maar dan is het werk niet gedaan. De overheid zal haar 'resttaken' actief en in maatwerk moeten inzetten. Archon Fung beschrijft in "Empowered participation" hoe de overheid ook in Chicago met de burgers in samenhang de participatie uitlokt, versterkt en bediend. De overheid is door de burgers aanspreekbaar op haar 'deel' van de taken. (binnenkort meer over Archon Fung in dit blog)

 

Met deze principes wordt de sociale cohesie een bijproduct van een belangrijke beweging waarin de maatschappij in staat is zich zelf te sturen. Een Big Society zoals Cameron het in de UK zegt. De sociale cohesie-projecten voorbij.

De methode doet er niet toe

In het formidabele boek Eropaf! van Jos van der Lans las ik, Jeroen den Uyl, iets ontnuchterends voor de mensen die denken dat ze een specifieke aanpak hebben die het verschil maakt en de client 'beter' maakt. Dat is voor 85% niet het geval. Ik kreeg het It's the economy, stupid! gevoel. Wat is er aan de hand?

• Sociale omgeving en de relatie met client.

Grosso modo bepaalt de sociale omgeving, netwerk, naasten, familie voor 40% en de relatie client-professional voor 30% of een verandering ten goede optreedt. De verwachtingen van de client zelf en de methode van hulpverlening dragen ieder voor slechts 15% bij. Ik vind dit wel een mooie verhouding; eigen netwerk bepaalt in hoge mate eigen kracht. De persoon van de professionele hulpverleners ook. De rest speelt minder een rol. Methodenstrijd is dus eigenlijk een onnodige en irrelevante bezigheid.

• Medewerking client zelf niet noodzakelijk!

Ander opmerkelijk feitje: medewerking van patient zelf is ook niet doorslaggevend! Dus dat ontslaat ons niet om niets te doen. Maar het vraagt wel alertheid. Schakelen we het netwerk wel voldoende in en hebben we oog voor de relatie tussen de hulpverlener en de geholpene. Want dan heb je 70 % van het werk gedaan!

De 1 op 1 ratio...

In het prachtige essay van Jos Gadet in 'De levende stad' stelt Jos een nieuwe norm voor: een buurt die net zoveel inwoners als arbeidsplaatsen heeft, is de perfecte gegentrificeerde wijk. De naoorlogse woonwijken zeggen het al: wonen is de hoofdzaak. Werken is de uitzondering en door de functiescheiding veelal ook weggestopt in aparte terreinen waar je, als je er niet moet zijn, zo aan voorbij gaat.

Het Oostelijk HavenGebied in Amsterdam had, toen de oude functie als haventerrein nog volop actueel was, 3000 arbeidsplaatsen. Met de realisatie van de duizenden woningen in het gebied werd een woonwijk gemaakt. Het bestemmingsplan gaf geen enkele ruimte aan economische activiteiten. Er was nauwelijks plek voor bedrijvigheid.  

Echter, als gevolg van de moderne opvattingen over werken en wonen, als gevolg van ICT, als gevolg van de creatieve economie, als gevolg van de ZZP-ontwikkeling, zijn er toch nog 5000 arbeidsplaatsen in het gebied ontstaan. Tegen de klippen op als het ware.

De overmaat in de woningen is een belangrijke reden. Wijken met woningen die overmaat hebben accommoderen de gebruikerswensen. Dan is de 1 arbeidsplaats versus 1 bewoner ratio haalbaar.

Over een half jaar wordt de SOLID op IJburg geopend. Een gebouw dat elke ratio kan accomoderen. Een gebouw dat de gebruiker helemaal centraal stelt.

Love and power voor de wijk

• Power en Love

Vandaag was ik, Jeroen den Uyl, bij een Twynstra Gudde-workshop van Adam Kahane. Kahane heeft een nieuw boek geschreven: Power and Love: A Theory and Practice of Social Change. In dit boek beschrijft Kahane de twee centrale elementen die in onderlinge samenhang sociale verandering tot gevolg hebben. Love en Power zijn die elementen. Power is nodig voor ieder wezen om zich zelf te realiseren. Love is nodig voor ieder wezen om zich te verbinden met het geheel.

Love is niet aleen een goede kracht het kan ook degenererend zijn, bijvoorbeeld als verstikkende liefde. En ook Power is een element dat naast een scheppend effect ook degenererend effect kan hebben, bijvoorbeeld als het misbruikt wordt. Kahane geeft in dit boek meer aandacht aan Power. Het andere, overigens fantastische boek dat ik eerder besprak, gaat volgens Kahane in retrospectief iets te veel over alleen Love.

• Change Lab

Kahane zet deze uitgangspunten centraal in een zogenaamd change lab, daarin volgt hij volgens de theory-U een bepaald proces van verdieping en verbinding een momentum waarin de twee elementen worden ge'containt'. In deze change labs haalt hij verschillende stakeholders bij elkaar en laat hij hen het 'systeem' ervaren waar ze inzitten. Het systeem waarin ieder een bijdrage heeft in het gemeenschappelijke probleem.

Kahane gaat uit van de aanname dat alleen die partijen, mensen die onderdeel zijn van het probleem, het probleem ook kunnen oplossen. Dat is slecht nieuws voor techno-bestuurders die van buiten het probleem willen oplossen. Ook voor het adviseursschap 'oude stijl' waar de expert van buiten adviseert. Twynstra Gudde ziet hier voor zichzelf ook een wezenlijk ontwikkelpunt.

• Adviseurs die zich geven en co-creëren

Dat is ook de reden waarom ik samen met mijn collega's van Twynstra Gudde er helemaal voor gaan in ons vak. Co-creëren, ontwikkelen, onderdompelen in de wereld waar veranderingen nodig zijn. Zo brengen we professionals in de wijaanpak van corporaties en gemeenten bij elkaar en stellen we hun expertise en ook hun vragen centraal. Dat doen we in het praktijk leernetwerk WIJKEN. Samen met KoersNieuwWest in Amsterdam stellen we professionals die met de jongeren werken centraal. Hun waarheid en persoonlijke dillemma's zijn de maat voor interactie, verwondering en groei. 

• Systemische aanpak

De inzet van Kahane lijkt me zeer geschikt voor het oplossen van een taai probleem: de MultiProbleemGezinnen. In Binnenlands bestuur trof ik een rapportage die ons duidelijk maakt dat het systeem niet in staat is deze problemen aan te pakken. Volgens mij komt Kahane's neer op een systemische aanpak, waarbij iedereen die onderdeel is van het probleem moet meedoen. Dat zijn niet alleen de leden van het gezin, dat zijn ook de talloze bureaucratieën en professionals die zelf alleen maar een deel van het probleem willen of kunnen oplossen. De professionals, hun bazen, hun toezichthouders, het wordt een landdag van Poolse omvang. Maar echt, zonder dat kunnen we het taaie probleem niet oplossen.

Kahane vertelde dat hij change lab inzet voor het Palestijnse-Isrealische conflict, maar ook mega-systemen als sustainable food. Een mondiaal vraagstuk. Als hij dat aandurft, moeten wij toch ook aan de slag?

School versus opvoeding

• De uitdaging van de ouder

In 'Outliers' (Nederlandse vertaling: Uitblinkers) van Malcolm Gladwell las ik, Jeroen den Uyl, hoe bepalend de opvoeding is voor kinderen. Ouders van een 'lager' milieu dagen hun kinderen niet uit. In tegenstelling tot een kind uit een hoger milieu. Malcom beschrijft een scene waar een hoger-milieu-moeder haar kind uitdaagt om vragen te stellen, voor zich zelf op te komen. Ze oefent voor ze haar kind afzet bij de dokter het gesprek het kind met de dokter gaat voeren.

• Effecten zomervakantie op kennis van kind

Malcom maakt ook melding van de effecten van lange zomervakanties op kinderen van hoge en lage milieus. Zomervakanties zijn in de Verenigde Staten lang en dat is op basis van advies van pedagogen die in de jaren dertig dachten dat een kind rust moet hebben, omdat teveel leren schadelijk zou zijn.

• Hoog en laag maken progressie, maar niet in de zomer

Onderzoek blijkt uit dat kinderen van hoog en laag milieu alleen tijdens de schoolperiode een kennisontwikkeling doormaken. De progressie is bij beide groepen gelijk. Maar tijdens de lange zomervakantie is de kennisontwikkeling ook gemeten. Wat blijkt: van de kinderen uit een laag milieu gaat de kennisontwikkeling in die periode achteruit! Van de kinderen uit hoger milieu gaat de kennisontwikkeling wel vooruit.

• Vechten tegen de bierkaai of opvoeding?

Malcom geeft in 'Outliers' nog tal van andere voorbeelden die bepalen wat een uitblinker bepaalt. Onder andere: heel hard werken..;-) Maar de achtergrond van kinderen is toch wel erg bepalend. In de achterstandswijken zijn veel kinderen uit het lagere milieu. De inzet van scholen om een verlengde schooldag lijkt in dit licht zeker een remedie. 

• Knowledge Is Power!

In de Verenigde Staten loopt al jaren een verlengde schooldag programma onder de naam KIPP (Knowledge is Power Program). Het is zeer aanstekelijk, check deze video. De achterstand van het milieu kan worden ingelopen, uiteraard kan je de ouders niet veranderen, en kan niet iedereen een uitblinker zijn. Maar iedereen kan wel een uitblinker zijn ten opzichte van zijn eigen startpositie! Dat doet me denken aan de formidabele directeur van de Ru Pareschool, Wim Ponsen. Hij trad laatst weer op voor het netwerk Eer en Waardeer. Hij is de CITO zat, niet omdat het schoolprestaties meet, maar omdat het leerlingen ten opzichte van anderen vergelijkt. En leerlingen moeten zich niet met anderen, maar met zich zelf vergelijken. Dat is een betere basis voor zelfvertrouwen en persoonlijke groei.

In dit licht: 'Outliers' is een must voor de beleidsmakers die zich afvragen wat werkt en wat niet, welke doelstellingen reëel zijn en welke niet.

Droomwijk (Genooi in Venlo)

• Onafhankelijke blik

Het wijkenteam van Twynstra Gudde ontmoette laatst Tanja Nabben. Zij is een documentaire maakster die onafhankelijkheid in haar vaandel heeft staan.

Tanja heeft een documentaire gemaakt over de Venloose achterstandsbuurt Genooi. De vormgeving, de belichting, het geluid, de documentaire heeft een schoonheid die mij, Jeroen den Uyl, deed denken aan het werk van de video-kunstenaar Bill Viola.

• Ontroering; hier gaat het om!

De documentaire ontroert ook. Tanja laat de mensen in de wijk zien, zonder enige beleidsbril, zonder enig vooropgezet plan en zonder enige goede bedoeling. Ze laat de mensen spreken vanuit hun eigen ratio, stelt hen geen vragen over hoe ze het beleid beleven of wat ze zien van de corporatie of gemeente. En deze mensen hebben het er dan ook helemaal niet over. Zij hebben het wel over de manier waarop zij overleven aan de onderkant van de maatschappij. Over hoe ze tegen hun buren aankijken. Een oude man, (oude Nederlander) noemt al zijn allochtone buren gewoon Turken, ook als ze Marokkaans zijn. En ze moeten allemaal oprotten, maar even goed komt hij er graag eten, want die kunnen goed koken joh! (ik kan hier voor u helaas het Venloose accent niet nadoen). Het Marokkaanse buurmeisje spreekt over hoe ze de buurt beleeft en wat ze ervaart nu de wijk zo extreem rechts heeft gestemd. Jacq. Geurts, professor in Tilburg in de organisatiewetenschappen, komt ook uit Genooi. In de documentaire onderstreept hij de realiteit van deze mensen en hoe zij leven, en laat hij zien dat beleid hier niet aankomt.

• Grote beleidsinspanning wordt niet gezien

Dat was ook wel schrikken voor de gemeente, corporatie en anderen. Zij financierden de documentaire, Gaven Tanja Nabben de vrije hand, maar verwachtten ook meer aandacht voor wat zij daar in de wijk Genooi presteerden. Zoals de sloop van het hart van de wijk, en het daar terugplaatsen van nieuwbouwcomplex. Voor de bewoners was dat echter geen issue en Tanja Nabben wilde hen als uitgangspunt houden.

• Kunstige interventie: nieuwe waarneming

Net als bij de eenakter van mijn ex-collega Anne Hemker in 'Alleen het gesproken woord geldt', is het hier de kunstige interventie die ons doet realiseren en ons afvragen of we wel de juiste dingen doen. Het zet ons, mij in ieder geval, op de grond. Het gaat om de mensen en niet om de projecten of het beleid. Dat is wat Tanja Nabben en Anne Hemker ons voorhouden. We hebben besloten om deze documentaire dan ook inzetten in ons werk in workshops en trainingen, omdat het op een simpele manier mensen in de wijkaanpak vertelt waar het om draait...

Alleen het gesproken woord geldt

• Boekje

Vandaag ontving ik, Jeroen den Uyl, een prachtig klein kunstwerk. Het is een boekje 'Alleen het gesproken woord geldt'. Het is gemaakt door een groep kunstenaars die in de Haagse wijk Transvaal een kunstproject uitvoerden. Een ervan is de sociologe Anne Hemker, zij was een jaar mijn teamgenoot toen ik bij het NIROV werkte. Eerder beschreef ze de kwaliteiten van het Storkterrein (Werk Spoor) ver voor er ook maar een creatief bedrijfje gevestigd was. Zij was ook nachtburgemeester in Amsterdam, nu is ze alweer jaren sociaal entrepreneur met haar bijzondere kijk op de stad.  

• En op video

Het boekje is een eenakter, een speech van een bestuurder die een belangrijk moment markeert in de vernieuwing van Transvaal. Het stuk is ook gespeeld en te zien. Ik raad het iedereen van harte aan!

• Holle woorden in wijkaanpak kerk

Deze speech is eigenlijk zo hol als wat. Een rethoriek die bij elk groot project gesproken wordt, dubbele verwijzingen, een bobo die zich zelf graag hoort, zonder enige ironie, en ook een optelling van beleidsdoelen, projecten, proceseisen, markt, beheer tijdens de verbouwing, het aantakken van de omgeving, het centraal stellen van de wijkmanager enz enz. Het is een geloof. Kortom, we zitten hier in de kerk van de 'wijkaanpak'. Als je deze video gezien hebt, kun je niet meer zonder enige ironie luisteren naar een openingspeech van een of andere bobo.

Alle reden voor een kritische blik op onze taal, op onze stapeling van doelen en modejargon.

• Knip en plak speech

Alle bijvoeglijke naamwoorden en zelfstandige naamwoorden die iets zouden kunnen betekenen in de speech zijn open gelaten. Achterin het boekje zit een woordenlijst met typische wijkaanpak woorden die op de betreffende plekken in de speech-tekst kunnen worden ingevoegd. Bijvoorbeeld het woord gebied kan worden vervangen door: de wijk, dit plangebied, herontwikkelingslocatie, transformatiegebied, Green-Zone of gewoon de naam van de wijk. Of een lijst met positieve kenmerken: vliegwieleffect, groen invullen, een nieuwe impuls, dynamisch ondernemen, duurzaamheid, quality of life, leefbaarheid, groeimogelijkheden.

Als je dus erg omhoog zit en een corporatiebestuurder of wethouder komt een openingsspeech houden. Dan kan je de speech zo omzetten. Je husselt wat woorden door elkaar en je bent al een heel eind.

• Anders kijken

Maar misschien is het beter te kijken of we onze woorden anders kiezen. Dat we dichter bij komen bij wat er werkelijk gebeurt in de wijk. Dat is gebeurd in een documentaire over de Venloose wijk Genooi. Daarover een volgende keer meer.

Regels bepalen de vorm

Wie weleens in Chicago of New York is geweest, heeft vast wel eens, al was het onbewust, afgevraagd waarom de gebouwen, de wolkenkrabbers, zo'n gelijke vorm hebben. In Chicago getrapt en iets stomper dan de gebouwen in NY, die meer spits toe lopen.

In het boekje Form follows finance wordt de verklaring gegeven. Ik, Jeroen den Uyl, kreeg het van een van de meest praktische architecten die ik ken, Irene van Exel van het Ontwikkelingsbedrijf Amsterdam, waar ik toen werkte. Volgens het adagium form follows finance (en ik zou daar aan moeten toevoegen regulation) zijn de gebouwen gebouwd volgens de principes van de gegeven overheidsregels en de bouwtechniek. Lichttoetreding, was zeker eind 19de eeuw een bepalende factor. Hallen, vides, plaatsing van de liften werden ten behoeve de betaalbaarheid en verhuurbaarheid van de gebouwen secuur geplaatst. Ook de begane grond speelt een rol. Gebouwen mochten hoger zijn, als de begane grond maar een publieke functie zou hebben. Gebouwen mochten ook hoger zijn, als de lichttoetreding op lagere verdiepingen er niet of slechts een weinig door geschaad worden. Regels en techniek vertalen zich in beperkingen waarbinnen maximale financiële mogelijkheden worden bereikt.

• Regels die de wijk tekenen.

Dat is niet alleen een zaak van wolkenkrabbers, het speelt ook in de wijk. Zo maakt specifieke liberalisering het mogelijk dat een bepaald herinvesteringsgedrag wordt uitgelokt. Dat kan bijvoorbeeld door private investeerders uit te nodigen tot investeringen onder de belofte dat de overheid de extra inkomsten uit belasting (gegenereerd door die private investeringen) in het betreffende gebied 'terugpompt'. Dit is in de VS bekend onder de naam Tax Increment Financing. In Amsterdam hebben de corporaties een vergelijkbare impuls gekregen in het Aanvullend Convenant Erfpacht. Zij mochten bij investeringen de extra erfpachtinkomsten behouden, indien zij verdichting zouden bewerkstelligen. Deze afspraak maant corporaties er toe veel sloop/nieuwbouw te plegen, dat is zeker een minpunt vanuit cultuurhistorisch perspectief, maar de regeling zelf veranderde ontegenzeggelijk het uiterlijk van Nieuw West.

• Kleinschalige regelvrijheid

Een andere lijn is de vrijstelling van bepaalde onderdelen (uitbouw op daken), maar ook het bestemmingsvrij maken van begaande grond, zoals het Amsterdamse stadsdeel centrum dit rücksichtlos heeft gedaan. Dat heeft dan geen Chicago-achtig of New Yorkish-effect.. dat is waar. Hier moeten we het doen met villa's die bijna tot aan de rooilijn mogen bouwen, de kavels zijn dan te klein. In het Amsterdamse Oostelijk Havengebied zijn bij Borneo-Sporenburg ook strakke kaders meegegeven, maar daar is toch onvoldoende variëteit ontstaan. Dat kwam omdat de ontwikkelaars te grote brokken door één architect lieten ontwerpen.

• De charme van regels als helder kader.

Maar regels hebben een interessant ordenend principe. Naarmate de regels aansluiten bij wat de markt kan en wil, realiseren ze eenheid in variëteit, de Amsterdamse grachtengordel is een prachtig voorbeeld, de breedte van de panden (kavels) was gegeven. Het enige dat je kon doen was twee kavels kopen. En dan kon je je gang gaan, iedereen zijn eigen gevel. Ook toen waren er grootschalige ontwikkelaars die niet een maar 4 panden bouwden. Op het totaal bleef de variëteit overeind.

De regels van het modernisme hebben ons de naoorlogse wijken gebracht. Het is nog een hele puzzle om die wijken die juist niet gevarieerd zijn op pandniveau, op straatniveau en zelfs buurtniveau, in deze zin te laten ontwikkelen. Dakkappellen op de daken van de blokken, het aanbouwen van de bergingen op begane grond? Uitbreiding op de (vaak blinde) koppen? Het omzoomen van de stroken.. Is het wel voldoende?

Ik heb een poging gezien in het centrum van Chemnitz (Duitsland) waar ze de plattenbau-stroken omzoomden zodat er weer strakke winkelstraten ontstonden. Mooi, Jane Jacobs zou er bij glimlachen, maar het was nog niet genoeg, de variëteit ontbreekt nog te zeer.

Ik ben bang dat ordenende regels van een modernistische functiegescheiden wijk geen Jane Jacobswijk kunnen maken. Daar hebben we meer kracht en intelligentie voor nodig.

Luisteren is het halve werk

Recent las ik, Jeroen den Uyl, over een de cursus Rotterdamkunde. Rotterdamse ambtenaren moeten deze cursus volgen om beter te weten wat de Rotterdamse burger wil, hoe hij denkt en hoe je er als ambtenaar op kan inspelen. Na een dag interviewen van burgers werd het de deelnemers wel duidelijk: het gaat erom heel goed te luisteren. (Binnenlands Bestuur, 22 mei 2009)

Ik had onmiddelijk een a-ha erlebnis, want ik heb net Adam Kahane's boek 'solving tough problems' gelezen. In dat boek beschrijft Kahane de voorwaarden om werkelijk tot een oplossing te komen in kwesties die hevig gepolariseerd zijn. Kahane werkte in Zuid-Afrika gedurende de transitieperiode en in andere brandhaarden. Hij beschrijft hoe hij er langzaam achterkwam dat enkele essentiële voorwaarden bestaan die kwesties helpen oplossen. Voorwaarden die hoe makkelijk zij ook lijken, erg moeilijk zijn om in de praktijk toe te passen. Ik geef toe het oogt als je het zo in een lijstje ziet staan, nogal zweverig, maar lezing van het boek overtuigde me toch dat LUISTEREN een belangrijk middel is om zaken in beweging te brengen. Nu het lijstje:

a. Let op hoe je denkt en wat je aannames zijn; hoe je praat en luistert.

b. Spreek je uit: je gedachten en je gevoelens. Durf dat te doen!

c. Bedenk dat je de waarheid niet kan kennen.

d. Verdiep je in en zoek de belanghebbenden op, ook als ze 'tegen' zijn.

e. Kijk eens naar je eigen rol in het 'systeem'.

f. Luister empatisch, verplaats je in de schoenen van de ander.

g. Luister niet alleen naar wat gezegd wordt door de sprekers, maar luister ook naar wat het geheel zegt.

h. Zet een stap opzij en stop met praten

i. Stel je zelf open voor wat er komen kan.

j. Bemerk wat er gebeurt met de relatie met anderen.

Het zijn wel open deur aanbevelingen, maar toch..Probeer maar eens in een overleg met een belanghebbende burgers of een projectontwikkelaar of met een gemeente (afhankelijk voor wie je werkt) dit in te zetten. Wedden dat het niet vanzelf gaat?